Melis
New member
Pekiştirme Nedir? Önce Şu “Olumlu-Olumsuz” Meselesini Çözelim
Pekiştirme denince benim aklıma ilk olarak çocukken “Ödevini bitirirsen bilgisayarı oynayabilirsin.” cümlesi geliyor. O dönem bunun psikolojide koca bir başlık olduğunu bilseydik, muhtemelen bilgisayarın başına oturmak yerine davranış bilimi üzerine tez yazardık. Neyse ki hayat bize önce oyun, sonra teori öğretti.
Pekiştirme, en temel anlamıyla bir davranışın gelecekte tekrarlanma ihtimalini artıran sonuç olarak düşünülebilir. Millî Eğitim Bakanlığı kaynaklarında da pekiştirme, davranışın ileride sergilenme olasılığını veya sıklığını artıran sonuçlarla açıklanıyor. Bu sonuç, hoş bir şeyin ortama eklenmesiyle ya da rahatsız edici bir şeyin ortadan kaldırılmasıyla ortaya çıkabilir. MEB Özel Eğitim Müdürlüğü+1
Buradaki kritik kelime “artırmak”.
Çünkü bir davranışın ardından bir şey gerçekleşmesi tek başına pekiştirme değildir. Önemli olan, o davranışın daha sonra gerçekten daha sık ortaya çıkmasıdır.
Mesela çocuğa ödev yaptığı için çikolata verdiniz. Çocuk ertesi gün de ödevini yapmaya başladıysa burada olumlu pekiştirmeden söz edebiliriz. Çikolata verildi ama çocuk yine ödev yapmadıysa “Ben pekiştirdim” demek biraz erken olur.
1. Olumlu Pekiştirme: Davranışın Ardından Güzel Bir Şey Gelmesi
Olumlu pekiştirme, bir davranışın ardından kişinin hoşuna giden bir uyaranın eklenmesi ve bunun sonucunda davranışın tekrarlanma ihtimalinin artmasıdır. MEB kaynaklarında “aferin”, gülümseme ve ödül gibi unsurlar buna örnek gösteriliyor. MEB Özel Eğitim Müdürlüğü
Günlük hayattan birkaç örnek:
- Öğrenci soruyu doğru cevaplıyor, öğretmen “Harika düşündün.” diyor.
- Çalışan raporu zamanında hazırlıyor, yöneticisi emeğini açıkça takdir ediyor.
- Çocuk oyuncaklarını topluyor, ailesi onunla birlikte sevdiği bir oyunu oynuyor.
- Sporcu antrenmanda doğru hareketi yaptığında koçundan olumlu geri bildirim alıyor.
- Köpek komutu doğru uyguladığında ödül maması veriliyor.
- Bir arkadaşınız zor bir gününüzde sizi dinliyor, siz de onun desteğini takdir ettiğinizi söylüyorsunuz.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, pekiştiricinin herkes için aynı olmamasıdır.
Bir insan için “Aferin” çok motive ediciyken başka biri için samimi bir teşekkür daha etkili olabilir. Bir öğrenci yıldız toplamayı severken başka bir öğrenci yaptığı işin neden doğru olduğunu öğrenmekten daha fazla hoşlanabilir.
Yani insan davranışı “tek beden, herkese uygun” mağazasından alınmıyor.
2. Olumsuz Pekiştirme: Ceza Değil, Ortadan Kaldırma
İşte forumlarda en çok karıştırılan bölüm burası.
“Olumsuz” kelimesini gören birçok kişi otomatik olarak “kötü davranış” veya “ceza” diye düşünüyor. Oysa psikolojide burada “olumsuz” kelimesi bir şeyin çıkarılması veya ortadan kaldırılması anlamında kullanılır.
Olumsuz pekiştirmede kişi bir davranışı gerçekleştirir ve bunun sonucunda rahatsız edici bir durum ortadan kalkar. Böylece söz konusu davranışın gelecekte tekrar edilme ihtimali artar. Simply Psychology+1
Örneğin:
Yağmur yağıyor → şemsiyeyi açıyorsunuz → ıslanma problemi ortadan kalkıyor.
Bir süre sonra yağmur gördüğünüzde şemsiye alma ihtimaliniz artıyor.
Başka bir örnek:
Telefonunuz sürekli bildirim sesi çıkarıyor → “Rahatsız Etmeyin” modunu açıyorsunuz → bildirim sesleri kesiliyor.
Beyin burada küçük bir bağlantı kuruyor: “Bu düğmeye basınca huzur geliyor.”
Alarm örneği de oldukça tanıdık:
Alarm çalıyor → yataktan kalkıp alarmı kapatıyorsunuz → rahatsız edici ses sona eriyor.
Ertesi sabah alarm çaldığında yine aynı davranışı yapıyorsunuz.
Yani olumsuz pekiştirme, istenmeyen bir şeyi eklemek değil, rahatsız edici bir şeyi kaldırarak davranışı güçlendirmektir.
3. Pekiştirme ile Ceza Arasındaki Fark Nedir?
Bence konunun en önemli ayrımı burada.
Kısaca:
Pekiştirme davranışı artırır.
Ceza davranışı azaltmayı amaçlar.
Olumlu-olumsuz ayrımı ise “iyi-kötü” ayrımı değildir; bir şeyin eklenmesi veya çıkarılması ile ilgilidir.
Örneğin öğrenci derste söz almadan konuşuyor ve öğretmen ona ek bir görev veriyor. Amaç öğrencinin izinsiz konuşmasını azaltmaksa bu ceza kategorisinde değerlendirilir.
Buna karşılık öğrenci ödevini tamamladığında sürekli yapılan hatırlatmalar sona eriyor ve öğrenci ilerleyen günlerde ödevini daha düzenli yapıyorsa burada olumsuz pekiştirme söz konusu olabilir.
MEB materyalleri de özellikle olumsuz pekiştirmenin ceza olmadığını vurguluyor. MEB Özel Eğitim Müdürlüğü+1
Bu ayrımı anlamanın pratik yolu şu soruyu sormaktır:
“Bu sonuçtan sonra davranış daha mı sık, daha mı az gerçekleşiyor?”
Cevap “daha sık” ise pekiştirme yönündesiniz.
4. Erkekler Çözüm Odaklı, Kadınlar Empatik mi? İşin İçine İnsan Girince Teori Değişiyor
Burada küçük bir parantez açmak gerekiyor. Günlük hayatta “Erkekler çözüm arar, kadınlar duyguları konuşur.” gibi cümleleri çok duyuyoruz. Fakat gerçek insanların davranışlarını sadece cinsiyete göre açıklamak hem yetersiz hem de gereksiz bir klişeye dönüşebilir.
Örneğin Murat isimli bir baba, oğlunun ders çalışma alışkanlığını geliştirmesi için birlikte haftalık bir çalışma planı hazırlayabilir. Bu oldukça stratejik ve çözüm odaklı bir yaklaşım olabilir.
Aynı Murat, oğlunun sınav kaygısını fark edip “Nerede zorlanıyorsun, bunu birlikte konuşalım.” da diyebilir.
Öte yandan Elif isimli bir anne, çocuğunun duygularını anlamaya büyük önem verirken aynı zamanda oldukça sistematik bir ödül tablosu hazırlayabilir.
Yani biri “erkek olduğu için çözüm odaklı”, diğeri “kadın olduğu için empatik” değildir.
İnsanların yaklaşımını kişilikleri, deneyimleri, kültürleri, eğitimleri, ilişkileri ve içinde bulundukları durum etkileyebilir.
Hatta aynı kişi sabah 08.00'de Excel tablosuyla hayatı yönetirken akşam 22.00'de “Gel, önce bir sarılalım.” moduna geçebilir.
İnsan beyni Excel dosyası değil sonuçta.
5. Çocuklarda Pekiştirme Örnekleri
Çocuk eğitiminde pekiştirme oldukça görünür bir biçimde karşımıza çıkar.
Örneğin çocuk dişlerini zamanında fırçalıyor. Ebeveyn:
“Dişlerini hatırlatmadan fırçaladığını fark ettim. Sorumluluk aldın.”
diyor.
Buradaki sosyal geri bildirim davranışı destekleyebilir.
Başka bir örnekte çocuk oyuncaklarını topladıktan sonra sevdiği bir hikâyeyi birlikte okuma fırsatı buluyor. Eğer çocuk bundan sonra oyuncaklarını daha düzenli toplamaya başlıyorsa etkinlik, davranışı güçlendiren bir pekiştirici işlevi görüyor olabilir.
Burada çok önemli bir ayrıntı var:
Pekiştireç herkes için aynı olmak zorunda değildir.
Bir çocuk için çıkartma çok değerliyken başka bir çocuk için ailesiyle 15 dakika oyun oynamak çok daha anlamlı olabilir.
MEB kaynaklarında sosyal, etkinlik, nesne ve sembol gibi farklı pekiştireç türlerinden söz ediliyor. Ayrıca pekiştiricinin davranışın hemen ardından ve davranışla bağlantılı biçimde verilmesinin önemine dikkat çekiliyor. yuksekova.meb.gov.tr
6. Okul Hayatından Pekiştirme Örnekleri
Öğretmenin “Aferin” demesi basit görünür ama doğru kullanıldığında önemli bir geri bildirimdir.
Örneğin:
Öğrenci: Soruyu çözüyor.
Öğretmen: “Doğru cevap. Üstelik işlemleri kontrol etmen çok iyi olmuş.”
Burada sadece “aferin” demekten daha açıklayıcı bir geri bildirim vardır.
Çünkü öğrenci hangi davranışının fark edildiğini öğrenir.
Pekiştirme denince benim aklıma ilk olarak çocukken “Ödevini bitirirsen bilgisayarı oynayabilirsin.” cümlesi geliyor. O dönem bunun psikolojide koca bir başlık olduğunu bilseydik, muhtemelen bilgisayarın başına oturmak yerine davranış bilimi üzerine tez yazardık. Neyse ki hayat bize önce oyun, sonra teori öğretti.
Pekiştirme, en temel anlamıyla bir davranışın gelecekte tekrarlanma ihtimalini artıran sonuç olarak düşünülebilir. Millî Eğitim Bakanlığı kaynaklarında da pekiştirme, davranışın ileride sergilenme olasılığını veya sıklığını artıran sonuçlarla açıklanıyor. Bu sonuç, hoş bir şeyin ortama eklenmesiyle ya da rahatsız edici bir şeyin ortadan kaldırılmasıyla ortaya çıkabilir. MEB Özel Eğitim Müdürlüğü+1
Buradaki kritik kelime “artırmak”.
Çünkü bir davranışın ardından bir şey gerçekleşmesi tek başına pekiştirme değildir. Önemli olan, o davranışın daha sonra gerçekten daha sık ortaya çıkmasıdır.
Mesela çocuğa ödev yaptığı için çikolata verdiniz. Çocuk ertesi gün de ödevini yapmaya başladıysa burada olumlu pekiştirmeden söz edebiliriz. Çikolata verildi ama çocuk yine ödev yapmadıysa “Ben pekiştirdim” demek biraz erken olur.
1. Olumlu Pekiştirme: Davranışın Ardından Güzel Bir Şey Gelmesi
Olumlu pekiştirme, bir davranışın ardından kişinin hoşuna giden bir uyaranın eklenmesi ve bunun sonucunda davranışın tekrarlanma ihtimalinin artmasıdır. MEB kaynaklarında “aferin”, gülümseme ve ödül gibi unsurlar buna örnek gösteriliyor. MEB Özel Eğitim Müdürlüğü
Günlük hayattan birkaç örnek:
- Öğrenci soruyu doğru cevaplıyor, öğretmen “Harika düşündün.” diyor.
- Çalışan raporu zamanında hazırlıyor, yöneticisi emeğini açıkça takdir ediyor.
- Çocuk oyuncaklarını topluyor, ailesi onunla birlikte sevdiği bir oyunu oynuyor.
- Sporcu antrenmanda doğru hareketi yaptığında koçundan olumlu geri bildirim alıyor.
- Köpek komutu doğru uyguladığında ödül maması veriliyor.
- Bir arkadaşınız zor bir gününüzde sizi dinliyor, siz de onun desteğini takdir ettiğinizi söylüyorsunuz.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, pekiştiricinin herkes için aynı olmamasıdır.
Bir insan için “Aferin” çok motive ediciyken başka biri için samimi bir teşekkür daha etkili olabilir. Bir öğrenci yıldız toplamayı severken başka bir öğrenci yaptığı işin neden doğru olduğunu öğrenmekten daha fazla hoşlanabilir.
Yani insan davranışı “tek beden, herkese uygun” mağazasından alınmıyor.
2. Olumsuz Pekiştirme: Ceza Değil, Ortadan Kaldırma
İşte forumlarda en çok karıştırılan bölüm burası.
“Olumsuz” kelimesini gören birçok kişi otomatik olarak “kötü davranış” veya “ceza” diye düşünüyor. Oysa psikolojide burada “olumsuz” kelimesi bir şeyin çıkarılması veya ortadan kaldırılması anlamında kullanılır.
Olumsuz pekiştirmede kişi bir davranışı gerçekleştirir ve bunun sonucunda rahatsız edici bir durum ortadan kalkar. Böylece söz konusu davranışın gelecekte tekrar edilme ihtimali artar. Simply Psychology+1
Örneğin:
Yağmur yağıyor → şemsiyeyi açıyorsunuz → ıslanma problemi ortadan kalkıyor.
Bir süre sonra yağmur gördüğünüzde şemsiye alma ihtimaliniz artıyor.
Başka bir örnek:
Telefonunuz sürekli bildirim sesi çıkarıyor → “Rahatsız Etmeyin” modunu açıyorsunuz → bildirim sesleri kesiliyor.
Beyin burada küçük bir bağlantı kuruyor: “Bu düğmeye basınca huzur geliyor.”
Alarm örneği de oldukça tanıdık:
Alarm çalıyor → yataktan kalkıp alarmı kapatıyorsunuz → rahatsız edici ses sona eriyor.
Ertesi sabah alarm çaldığında yine aynı davranışı yapıyorsunuz.
Yani olumsuz pekiştirme, istenmeyen bir şeyi eklemek değil, rahatsız edici bir şeyi kaldırarak davranışı güçlendirmektir.
3. Pekiştirme ile Ceza Arasındaki Fark Nedir?
Bence konunun en önemli ayrımı burada.
Kısaca:
Pekiştirme davranışı artırır.
Ceza davranışı azaltmayı amaçlar.
Olumlu-olumsuz ayrımı ise “iyi-kötü” ayrımı değildir; bir şeyin eklenmesi veya çıkarılması ile ilgilidir.
Örneğin öğrenci derste söz almadan konuşuyor ve öğretmen ona ek bir görev veriyor. Amaç öğrencinin izinsiz konuşmasını azaltmaksa bu ceza kategorisinde değerlendirilir.
Buna karşılık öğrenci ödevini tamamladığında sürekli yapılan hatırlatmalar sona eriyor ve öğrenci ilerleyen günlerde ödevini daha düzenli yapıyorsa burada olumsuz pekiştirme söz konusu olabilir.
MEB materyalleri de özellikle olumsuz pekiştirmenin ceza olmadığını vurguluyor. MEB Özel Eğitim Müdürlüğü+1
Bu ayrımı anlamanın pratik yolu şu soruyu sormaktır:
“Bu sonuçtan sonra davranış daha mı sık, daha mı az gerçekleşiyor?”
Cevap “daha sık” ise pekiştirme yönündesiniz.
4. Erkekler Çözüm Odaklı, Kadınlar Empatik mi? İşin İçine İnsan Girince Teori Değişiyor
Burada küçük bir parantez açmak gerekiyor. Günlük hayatta “Erkekler çözüm arar, kadınlar duyguları konuşur.” gibi cümleleri çok duyuyoruz. Fakat gerçek insanların davranışlarını sadece cinsiyete göre açıklamak hem yetersiz hem de gereksiz bir klişeye dönüşebilir.
Örneğin Murat isimli bir baba, oğlunun ders çalışma alışkanlığını geliştirmesi için birlikte haftalık bir çalışma planı hazırlayabilir. Bu oldukça stratejik ve çözüm odaklı bir yaklaşım olabilir.
Aynı Murat, oğlunun sınav kaygısını fark edip “Nerede zorlanıyorsun, bunu birlikte konuşalım.” da diyebilir.
Öte yandan Elif isimli bir anne, çocuğunun duygularını anlamaya büyük önem verirken aynı zamanda oldukça sistematik bir ödül tablosu hazırlayabilir.
Yani biri “erkek olduğu için çözüm odaklı”, diğeri “kadın olduğu için empatik” değildir.
İnsanların yaklaşımını kişilikleri, deneyimleri, kültürleri, eğitimleri, ilişkileri ve içinde bulundukları durum etkileyebilir.
Hatta aynı kişi sabah 08.00'de Excel tablosuyla hayatı yönetirken akşam 22.00'de “Gel, önce bir sarılalım.” moduna geçebilir.
İnsan beyni Excel dosyası değil sonuçta.
5. Çocuklarda Pekiştirme Örnekleri
Çocuk eğitiminde pekiştirme oldukça görünür bir biçimde karşımıza çıkar.
Örneğin çocuk dişlerini zamanında fırçalıyor. Ebeveyn:
“Dişlerini hatırlatmadan fırçaladığını fark ettim. Sorumluluk aldın.”
diyor.
Buradaki sosyal geri bildirim davranışı destekleyebilir.
Başka bir örnekte çocuk oyuncaklarını topladıktan sonra sevdiği bir hikâyeyi birlikte okuma fırsatı buluyor. Eğer çocuk bundan sonra oyuncaklarını daha düzenli toplamaya başlıyorsa etkinlik, davranışı güçlendiren bir pekiştirici işlevi görüyor olabilir.
Burada çok önemli bir ayrıntı var:
Pekiştireç herkes için aynı olmak zorunda değildir.
Bir çocuk için çıkartma çok değerliyken başka bir çocuk için ailesiyle 15 dakika oyun oynamak çok daha anlamlı olabilir.
MEB kaynaklarında sosyal, etkinlik, nesne ve sembol gibi farklı pekiştireç türlerinden söz ediliyor. Ayrıca pekiştiricinin davranışın hemen ardından ve davranışla bağlantılı biçimde verilmesinin önemine dikkat çekiliyor. yuksekova.meb.gov.tr
6. Okul Hayatından Pekiştirme Örnekleri
Öğretmenin “Aferin” demesi basit görünür ama doğru kullanıldığında önemli bir geri bildirimdir.
Örneğin:
Öğrenci: Soruyu çözüyor.
Öğretmen: “Doğru cevap. Üstelik işlemleri kontrol etmen çok iyi olmuş.”
Burada sadece “aferin” demekten daha açıklayıcı bir geri bildirim vardır.
Çünkü öğrenci hangi davranışının fark edildiğini öğrenir.